Zakażenia układu moczowego (ZUM)
Nawracające zakażenia układu moczowego (ZUM) – leczenie bez antybiotyków
Zakażenia układu moczowego (ZUM) występują częściej u kobiet z powodu czynników anatomicznych i behawioralnych. Połowa kobiet doświadcza co najmniej jednego zakażenia układu moczowego (ZUM) w swoim życiu. U około 25% występują nawracające infekcje, definiowane jako trzy epizody w ciągu ostatnich 12 miesięcy lub dwa epizody w ciągu ostatnich 6 miesięcy, z co najmniej jednym potwierdzonym badaniem posiewu moczu.
Podczas 25. dorocznego kongresu Argentyńskiego Towarzystwa Chorób Zakaźnych (2025), dr Sandra Aronson, geriatra i specjalista chorób zakaźnych w szpitalach J.A. Fernández i Hospital Italiano w Buenos Aires, zauważyła, że 5% nawracających ZUM występuje w ciągu 2 tygodni od pierwszego epizodu. Są one zazwyczaj spowodowane przez mikroorganizmy utrzymujące się w obszarach, do których nie docierają antybiotyki lub przez niewłaściwe stosowanie antybiotyków. Pozostałe 95% chorych zostało ponownie zakażonych nowymi szczepami.
Najnowsze międzynarodowe wytyczne zalecają wdrażanie strategii nieantybiotykowych w celu zapobiegania nawrotom, pozostawiając antybiotyki jako ostateczną opcję. „Mamy do dyspozycji narzędzia nieantybiotykowe, niektóre o udowodnionej skuteczności, a inne bardzo obiecujące” – powiedziała Aronson.
Promowanie zmian w zachowaniu lub działań nieantybiotykowych może być trudniejsze niż przepisywanie leków. „Pacjenci często bardziej cenią receptę niż radę” – powiedziała.
„To jak z infekcjami dróg oddechowych. Znacznie łatwiej jest podać antybiotyk pacjentowi z przeziębieniem niż tłumaczyć, dlaczego nie jest mu potrzebny. Te rozmowy trwają dłużej. Jednak ci z nas, którzy szczerze wierzą, że oporność na antybiotyki jest lub stanie się problemem, starają się zachować te leki na moment, gdy będą naprawdę potrzebne”.
Dziewięć strategii nie antybiotykowych
Zmiany behawioralne
Zalecenia obejmują picie co najmniej 1,5 l wody dziennie, regularne opróżnianie pęcherza, dbanie o higienę, oddawanie moczu po stosunku płciowym oraz unikanie środków plemnikobójczych, diafragm, tamponów, obcisłej odzieży i irygacji pochwy.
W badaniu przeprowadzonym w latach 2017–2018 z udziałem 140 kobiet z nawracającymi zakażeniami układu moczowego, które piły mniej niż 1,5 l wody dziennie, u tych, które zwiększyły spożycie do 1,5 l dziennie przez rok, zaobserwowano 50% redukcję liczby nowych zakażeń oraz stosowania antybiotyków.
Estrogeny dopochwowe zwiększają poziom glikogenu w błonie śluzowej pochwy, co sprzyja kolonizacji Lactobacillus, obniża pH i zapobiega rozwojowi lokalnych uropatogenów. Metaanaliza ośmiu badań z udziałem około 5000 kobiet wykazała, że estrogeny dopochwowe znacząco zmniejszają ryzyko nawrotów ZUM w porównaniu z placebo. Działania niepożądane, takie jak dyskomfort, podrażnienie i swędzenie pochwy, były łagodne. Natomiast nie zaobserwowano korzyści po doustnym podaniu estrogenów.
Estrogeny dopochwowe są wiodącą, nieantybiotykową opcją leczenia w praktyce klinicznej.
Żurawina może zakwaszać mocz, a zawarte w niej proantocyjanidyny mogą zapobiegać przyleganiu Escherichia coli i innych bakterii do komórek nabłonka dróg moczowych, szczególnie u kobiet po menopauzie.
Przegląd Cochrane z 2023 roku wykazał, że żurawina zmniejsza ryzyko nawrotów infekcji o około 25% w niektórych grupach, w tym u kobiet. Europejskie Towarzystwo Urologiczne zaleca stosowanie żurawiny w zapobieganiu nawrotom zapalenia pęcherza moczowego, powołując się na korzystny bilans korzyści i szkód. Zalecane spożycie to 200–300 ml soku dziennie przez 6 miesięcy.
Probiotyki mogą przywrócić prawidłową mikroflorę pochwy, stworzyć kwaśne pH i zapobiegać wzrostom bakteryjnym.
Dane z metaanaliz i przeglądów systematycznych są niejednoznaczne; jednak niektóre badania wykazały nawet 50% redukcję liczby zakażeń układu moczowego. Nie wszystkie bakterie kwasu mlekowego są takie same – Preparaty powinny zawierać Lactobacillus crispatus i niektóre inne szczepy.
D-mannoza to naturalny cukier, który blokuje wiązanie fimbrii bakteryjnych typu 1 do nabłonka dróg moczowych. Metaanaliza 390 pacjentów wykazała, że D-mannoza jest skuteczna w zapobieganiu nawracającym infekcjom dróg moczowych, a jej skuteczność jest porównywalna z antybiotykami, takimi jak nitrofurantoina. Umożliwiają poprawę jakości życia, mniejszą liczbę nawrotów i dłuższe okresy bez infekcji, a skutków ubocznych jest niewiele, a żadne z nich nie są poważne.
Hipuran metenaminy (migdalan) hydrolizuje formaldehyd i amoniak, tworząc kwaśne, bakteriobójcze środowisko poprzez denaturację białek bakteryjnych.
Badanie kliniczne z udziałem 240 pacjentów wykazało, że hipuran metenaminy podawany dwa razy dziennie przez 12 miesięcy nie był gorszy od profilaktyki antybiotykowej, przy podobnym wskaźniku działań niepożądanych.
Szczepionki doustne
MV140 to szczepionka podjęzykowa zawierająca inaktywowane szczepy E. coli V121, Klebsiella pneumoniae V113, Enterococcus faecalis V125 i Proteus vulgaris V127. Jest to jedna z najlepiej przebadanych opcji immunomodulacyjnych, która wykazała obiecujące wyniki. Trzy badania kohortowe wykazały, że MV140 zmniejszał ryzyko zapalenia pęcherza moczowego w porównaniu z profilaktyką antybiotykową.
Ekstrakty białkowe z 18 uropatogennych szczepów E. coli również wykazały pewne korzyści, ale potrzebne są dalsze badania.
Kwas hialuronowy/siarczan chondroityny
Dowody przemawiają za łączeniem kwasu hialuronowego i siarczanu chondroityny niż za stosowaniem każdego z nich osobno. Przegląd systematyczny 13 badań z udziałem 764 kobiet wykazał, że połączenie gentamycyny (80 mg) było skuteczne w leczeniu nawracających ZUM, ale zaleca się ograniczenie tego podejścia do konkretnych przypadków.
Terapia fagowa wykorzystuje wirusy bakteriofagowe, które powodują szybką śmierć komórek bakteryjnych i zmieniają populację drobnoustrojów. Jest ona częściej stosowana w leczeniu niż w profilaktyce.
Dodatkowo polecam w takich nawrotowych infekcjach stosowanie leku homeopatycznego Cantharis 30 CH – 4 razy dziennie po 5 granulek pod język między posiłkami.
Korzystne działanie ma także witamina C we wszelkich infekcjach, podobnie jak witamina D poprzez wzmacnianie odporności organizmu. Witamina C dodatkowo zakwasza mocz co hamuje namnażanie się bakterii.
Niezależnie od tych metod częste nawrotowe infekcje dróg moczowych zazwyczaj ustępują po odrobaczeniu organizmu.