Jaskra
Jaskra to druga po zaćmie najczęstsza przyczyna utraty wzroku. Powoduje nieodwracalne uszkodzenie nerwów wzrokowych. Występuje częściej u osób starszych, ale może także dotyczyć młodszych osób, a także dzieci. W Polsce na jaskrę choruje około 800 tys. Ponad połowa chorych nie wie o tym, że nieodwracalnie traci wzrok. Wczesne wykrycie choroby i leczenie mogą zapobiec utracie wzroku.
Większość przypadków jaskry wykrywanych jest w Polsce zbyt późno.
Badania profilaktyczne i powszechnie dostępne informacje o chorobach dotyczą głównie raka piersi u kobiet, osteoporozy, cukrzycy i raka prostaty u mężczyzn.
Niestety większość ludzi nie wie nic na temat jaskry i zagrożeń związanych z utratą widzenia. Jak również o bezobjawowym przebiegu choroby.
Zbyt mało osób wie, że należy profilaktycznie badać ciśnienie w oczach, bo jaskra bardzo długo nie daje żadnych objawów. Natomiast od początku uszkadza nerwy wzrokowe, co prowadzi do nieodwracalnej utraty wzroku. Badania są szczególnie ważne w sytuacji, gdy ktoś w rodzinie miał lub ma jaskrę.
Jaskra jest dziedziczna w 60 – 68 proc.
Badania są konieczne, póki jeszcze jest czas na uratowanie wzroku.
Rozwojowi jaskry sprzyjają:
- wiek powyżej 35 lat,
- niskie ciśnienie ogólne krwi,
- intensywnie leczone nadciśnienie tętnicze,
- migrena,
- objawy naczynioskurczowe (stale zimne stopy i dłonie),
- podwyższony poziom ciśnienia w oku,
- krótkowzroczność powyżej – 4.0.
Inne objawy mogące sugerować problemy chorobowe w oczach:
- zmęczenie oczu,
- częste łzawienie,
- tęczowe koła wokół źródeł światła,
- niezdiagnozowane bóle głowy.
Za główną przyczynę jaskry uważa się zbyt wysokie ciśnienie w gałce ocznej, ale ta choroba często wiąże się także z innymi schorzeniami, jak:
- cukrzyca (zwiększa ryzyko jaskry o 40 proc.),
- choroby układu krążenia,
- nadciśnienie tętnicze (może uszkadzać naczynia w oku),
- zaburzenia lipidowe,
- przewlekły stres,
- stwardnienie rozsiane,
- choroba Parkinsona.
Jaskra długo nie daje żadnych objawów, nie sprawia dolegliwości, mimo iż postępuje, a jaskrowe uszkodzenie nerwu wzrokowego jest nieodwracalne.
Objawy jaskry u młodych osób często się bagatelizuje, przez co choroba dalej się rozwija.
W jej przebiegu dochodzi do ograniczenie pola widzenia i obniżenie ostrości wzroku.
Istnieją 2 podstawowe odmiany jaskry o zbliżonym mechanizmie powstawania – jaskra otwartego kąta i jaskra zamykającego się kąta przesączania.
Ciecz wodnista, która jest stale wytwarzana w oku i zapewnia prawidłowe jego funkcjonowanie, opuszcza gałkę oczną i dostaje się do krwioobiegu w miejscu nazywanym kątem przesączania. Jeżeli odpływ płynu jest blokowany, wzrasta ciśnienie wewnątrzgałkowe, co prowadzi do ucisku na nerw wzrokowy. W konsekwencji włókna nerwowe są niszczone, a nerw wzrokowy zanika, ograniczając pole widzenia i w końcowym etapie powodując ślepotę.
W jaskrze otwartego kąta przesączania odpływ cieczy wodnistej jest ograniczony. Ciśnienie wzrasta powoli, tym samym nerw wzrokowy jest niszczony stopniowo. Ta odmiana jaskry stanowi około 90% przypadków w Europie.
Zazwyczaj nie daje wyraźnych objawów. Okresowo mogą wystąpić bóle gałek ocznych, bóle głowy, zamazanie widzenia określane jako obraz „tęczowych kół” wokół źródeł światła. Objawy te często nie są kojarzone ze schorzeniem oczu. Zdarza się również, że chorzy w zaawansowanym stadium jaskry zgłaszają się do okulisty w celu dobrania okularów, nieświadomi prawdziwej przyczyny trudności z widzeniem.
W przypadku jaskry zamykającego się kąta przesączania specyficzna budowa przedniej części oka powoduje, że odpływ cieczy wodnistej jest blokowany przez tęczówkę. Do zaburzenia może dojść np. w wyniku silnego stresu albo poszerzenia źrenicy. Wtedy w krótkim czasie mogą zanikać włókna nerwowe, powodując ślepotę. W jaskrze zamykającego się kąta możliwe jest wystąpienie silnych objawów bólowych głowy i oczu, przekrwienie gałek ocznych, nudności, wymioty, pogorszenie widzenia, wrażenie „tęczowej poświaty”.
Po 40 r.ż. dotkniętych tą chorobą jest ok. 2-3% populacji. Odsetek ten zależy od wieku i mieści się w przedziale od 0,5% przed 50 r.ż. do 10% po 80 r.ż.
Ze względu na częstość występowania oraz niepomyślne rokowania przy braku leczenia jaskra jest uznawana za chorobę cywilizacyjną.
Nieświadomość choroby wynika ze stopniowego jej rozwoju i braku wyraźnych objawów, np. bólowych. Początkowe uszkodzenie wzroku może być kompensowane przez drugie oko lub ośrodkowy układ nerwowy. Dopiero przy utracie znacznej części komórek nerwowych uszczerbek jest zauważany przez chorych, jednak często jest już za późno by zachować wzrok. Około 60% przypadków jaskry jest wykrywane przypadkowo, podczas rutynowej kontroli u okulisty.
Wśród społeczeństwa dominuje mylny pogląd, że jaskra jest chorobą dotykającą głównie osób starszych. W grupie podwyższonego ryzyka znajdują się osoby po 35 rż., ale zdarzają się również przypadki wcześniejszego zachorowania. Wśród Polaków od 15 do 29 rż. na jaskrę cierpi ponad 10 tysięcy osób. Ponieważ wczesne wykrycie choroby jest istotne również młode osoby powinny wykonywać badania kontrolne w kierunku jaskry.
O prawdopodobieństwie wystąpienia jaskry decyduje wiele czynników. Występowanie choroby wśród najbliższych członków rodziny zwiększa ryzyko zachorowania nawet 8-krotnie.
Czynniki sprzyjające rozwojowi choroby w jaskrze z otwartym kątem przesączania:
- dziedziczność
- podwyższony poziom ciśnienia w oku
- krótkowzroczność
- cienkie rogówki
- wiek powyżej 35 r.ż.
- zaburzenia gospodarki tłuszczowej (hipercholesterolemia i hiperlipidemia)
- niskie ciśnienie ogólne krwi lub zbyt intensywnie leczone nadciśnienie krwi
- objawy naczyniowo-skurczowe (zimne stopy i dłonie)
- stres
Ponieważ jaskra w większości przypadków nie daje wyraźnych objawów, jej wykrywanie opiera się na regularnych badaniach kontrolnych u okulisty.
Badania w diagnostyce jaskry:
Stereoskopowa ocena tarczy n. II – podstawową metodą obrazowania tarczy nerwu wzrokowego jest oftalmoskopia, która służy ocenie ewentualnych jego ubytków.
Gonioskopia – metoda badania kąta przesączania przy pomocy gonioskopu (specjalnej soczewki). Pozwala ocenić czy kąt przesączania jest otwarty i szeroki czy też wąski i zamknięty.
Perymetria – jest jednym z podstawowych badań czynnościowych funkcji widzenia, wskazuje ewentualne ubytki w polu widzenia spowodowane jaskrą (ograniczenie pola widzenia, mroczki).
Badanie w kierunku jaskry należy wykonywać co 2 lata, a w przypadku osób z grupy podwyższonego ryzyka co 6 – 12 miesięcy.
Podstawowym wskaźnikiem określającym ryzyko zachorowania jest podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe. Średnia jego wartość wynosi 16 ±3 mm Hg. Ciśnienie powyżej 21 mm Hg jest uznawane za podwyższone. Im wyższe ciśnienie wewnątrzgałkowe, tym wyższe jest prawdopodobieństwo wystąpienia jaskry. Ponadto obecność dużych wahań ciśnienia sprzyja postępowi choroby.
Podstawową metodą terapii jest obniżanie ciśnienia wewnątrzgałkowego i tym samym zatrzymanie procesu uszkadzania nerwu wzrokowego. Zazwyczaj pacjenci, którzy poddają się leczeniu są w stanie zachować wzrok na funkcjonalnym poziomie do końca życia.
Oficjalnie leczenie trwa do końca życia. Co nie jest prawdą. We wczesnych okresach u większości pacjentów zabieg laserowy może poprawić odpływ płynu z oka i tym samym zlikwidować nadciśnienie i zapobiec dalszemu rozwojowi jaskry. Zamiast tego większość chorych systematyczne przyjmuje leki obniżające ciśnienie w oczach.
Rozpoznać jaskrę może tylko okulista, ale badanie ciśnienia w oczach można wykonać w poradniach okulistycznych nawet bez wizyty u lekarza. Koszt takiego badania to zazwyczaj 30 złotych. Oczywiście osoby dobierające okulary w gabinecie okulistycznym mają to badanie wykonywane rutynowo. W momencie, gdy chory sam orientuje się, że źle widzi, jaskra jest już w pełnym rozkwicie.